ستم است و آن رسيدن به مال و ثروت زياد است از جايى كه سزاوار نيست . اين بود جوانب صفات پست و حدّ ميانى آنها صفات پسنديده است ، و چون صفات پستى را كه در ميان اين صفات قرار گرفته شناختى مىتوانى صفات پستى را كه در ميان انواع رذايل و در برابر آنها قرار گرفته است ، يعنى دو طرف افراط و تفريط از نوع آن فضيلتى را كه حدّ متوسط است بشناسى ، بدين گونه كه حدّ آن فضيلت را در نظر بگيرى و كاستى و فزونى آن را هم از نظر دور ندارى . و دانستى كه حدّ فضيلت همان ميانگينى است كه شايسته است . در نتيجه بايد بدانى كه بيشتر از آن و تجاوز از آن حدّ سزاوار نيست . و آن طرف افراط مىباشد و كمتر از آن و ايستادن در پستتر از آن شايسته نيست و آن طرف تفريط است . افراط و تفريط دو صفت پست نسبت به فضيلتى است كه اين صفت ميان آن دو است ، گاهى براى جوانب صفات پست بر حسب لغت نامهايى مىيابيم و گاهى نيز نامى نمىتوانيم بيابيم . اين اشاره اى به ريشه هايى فضيلت و رذيلت اخلاقى و تعريف آنها بود . تنبيه : بايد بدانى كه سرچشمهء اين دانشها يعنى حكمت نظرى و عملى از دين الهى استفاده مىشود چون غرض از بر انگيخته شدن پيامبران بر مردم ، راهنمائى آنان به راه درست و برتر در به دست آوردن دانشها و كارهاست ، و چون راه روشن اعمال منحصر به همين اقسام است لازم است كه هدف بر انگيخته شدن فرستادگان خداشناساندن سرچشمه هاى اين علوم و نيز شناساندن كمالات مربوط به آن باشد و بطور كلَّى آنچه انسان را بدان مىرساند ، و منظم كردن اين اوامر و نواهى در قوانين كلى كه به شخص خاصى اختصاص نداشته باشد چون اگر چنين باشد با از ميان رفتن شخص خاص قانون هم از بين مىرود در حالى كه مقصود آن است كه آن ارشاد پايدار باشد ، و بر باقى مردم آموختن آن قوانين به صورت شخصى و رويدادهاى جزئى واجب است . همچنين سر چشمه هاى علوم نظرى از باب آگاهى دادن از صاحبان شريعت استفاده شده است ، اگر چه كامل شدن آن از باب حجّت بودن به وسيلهء نيروى عقلانى مىباشد پس محقّقا كمالات انسانى منحصر به اين دو درجه يعنى كمال عقلى و عملى مىباشد و قرآن كريم گوياى آن است . خداوند متعال به عنوان حكايت از خليل خود حضرت ابراهيم ( ع ) فرموده است : * ( رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ ) * ( 1 ) منظور از

--> ( 1 ) پروردگارا به من حكمى ببخش و مرا به صالحان ملحق فرما - شعرا ( 26 ) آيه 83 .